Lỏng (broth)

Không có

Tăng sinh, phục hồi, pha loãng, MPN, thử vô trùng

BPW, TSB, RVS, LST, FTM

Đặc (agar)

Khoảng 10–20 g/L

Đếm khuẩn lạc, phân lập, đọc màu và quầng

PCA, TSA, XLD, Baird-Parker

Bán lỏng

Khoảng 2–5 g/L

Thử di động, vận chuyển mẫu, giữ chủng

Motility medium, Amies

Nguồn đạm

Peptone, tryptone, soy peptone

Đạm động vật hay thực vật quyết định môi trường có phải loại không nguồn gốc động vật

Đường

Glucose, lactose, mannitol

Vừa là năng lượng, vừa là “câu hỏi” phân biệt: lên men lactose (coliform) hay không (Salmonella)

Yếu tố tăng trưởng

Yeast extract, máu

Thiếu thì vi sinh khó tính mọc yếu, thử hiệu năng không đạt

Chất chọn lọc

Muối mật, crystal violet, kháng sinh

Thường nhạy nhiệt – lý do một số môi trường không được hấp, supplement phải thêm sau

Chất chỉ thị

Phenol red, neutral red, Fe³⁺ + thiosulfate

Tạo màu, quầng; ví dụ Salmonella trên XLD có tâm đen do sinh H₂S

Chất sinh màu

X-Gluc, X-Gal

Enzym đặc hiệu cắt cơ chất → khuẩn lạc có màu riêng, giảm bước khẳng định

Không chọn lọc

PCA, TSA, Nutrient Agar, BHI, R2A

Đếm tổng số, nuôi chủng, cấy thuần

Tiền tăng sinh

BPW, TSB

Phục hồi tế bào tổn thương

Tăng sinh chọn lọc

RVS, MKTTn, Fraser, Bolton

Phát hiện mầm bệnh

Chọn lọc

Baird-Parker, MYP, TSC, Cetrimide

Đếm S. aureus, B. cereus, Clostridia, P. aeruginosa

Phân biệt

MacConkey, thạch máu, TSI

Nhận diện nhóm

Chọn lọc + phân biệt

XLD, VRBL, VRBG, TCBS

Phân lập mầm bệnh, đếm coliform

Sinh màu (chromogenic)

TBX, CCA, ALOA, CCI

Đọc nhanh, giảm bước khẳng định

Khẳng định, sinh hoá

TSI, Urea, LDC, Citrate

Bước khẳng định trong ISO, USP

Kiểm soát vô trùng

FTM, SCDM, TSB (media fill)

Dược phẩm, thiết bị y tế

Trung hoà

TSA + lecithin + polysorbate 80, D/E

Đĩa tiếp xúc, swab bề mặt

Vận chuyển

Amies, Stuart, Cary-Blair

Mẫu hiện trường

Dehydrated (DCM)

Môi trường khô dạng bột hoặc hạt, người dùng tự pha

Nồng độ pha (g/L), có được hấp hay không – theo TDS

Ready-to-use (RTU)

Pha sẵn: đĩa, chai, ống

Dạng, hạn dùng, điều kiện vận chuyển lạnh

BioVeg

Không thành phần nguồn gốc động vật (theo công bố)

Văn bản xác nhận của nhà sản xuất

Harmonized

Đáp ứng dược điển hài hoà USP/EP/JP

Phiên bản dược điển ghi trên CoA

ChroMed

Dòng môi trường sinh màu

Chỉ bỏ bước khẳng định khi tiêu chuẩn cho phép

Sterile

Đã tiệt trùng (hấp, lọc, chiếu xạ)

Chứng nhận tiệt trùng và kết quả hiệu năng

Supplement

Chất bổ sung vào môi trường nền

Đúng loại, nồng độ, thể tích dùng cho bao nhiêu mL

Bụi khi cân

Nhiều – có thể chứa chất độc (selenite, sodium azide, muối mật)

Rất ít

Không có

Hút ẩm, vón cục

Dễ, nhất là khí hậu nóng ẩm

Ít hơn rõ rệt

Không áp dụng

Độ đồng nhất

Có thể phân lớp khi vận chuyển

Mỗi hạt đủ thành phần

Đồng đều theo lô

Thời gian chuẩn bị

1,5–3 giờ mỗi mẻ

Như bột, tan nhanh hơn

Vài phút

Hạn dùng

Thường 2–5 năm khi chưa mở

Tương đương hoặc tốt hơn

Ngắn: vài tuần – vài tháng

Kiểm soát chất lượng

Tự kiểm tra mỗi mẻ pha

Tự kiểm tra mỗi mẻ pha

Nhà sản xuất QC lô; người dùng thẩm tra

Chi phí mỗi đĩa

Thấp nhất

Cao hơn bột

Cao nhất (chưa tính nhân công, điện, hấp)

Phù hợp

Phòng có người pha, nhiều mẫu

Phòng coi trọng an toàn, độ lặp lại

QC nhà máy ít người, phòng sạch dược

1. Chỉ tiêu

Kiểm chỉ tiêu nào, trên nền mẫu gì?

Chọn theo tên viết tắt, không rõ chỉ tiêu

2. Tiêu chuẩn

TCVN/ISO số mấy, năm nào? USP? SMEWW?

Nhầm ISO 4832 (VRBL, đếm) với ISO 4831 (LST/BGBL, MPN)

3. Bước dùng

Tăng sinh, phân lập, đếm hay khẳng định?

Thiếu môi trường tăng sinh thứ hai

4. Công thức

Đúng phiên bản công thức? Cần supplement nào?

Mua “Base” nhưng thiếu supplement

5. Dạng

Có nồi hấp, người pha? Bao nhiêu đĩa/tuần?

Chọn dạng không hợp năng lực phòng

6. Quy cách, hồ sơ

Dùng bao nhiêu mỗi tháng? Cần CoA, TDS, xác nhận BSE/TSE?

Chai lớn dùng không hết, hết hạn

Tổng vi sinh vật hiếu khí

ISO 4833-1

PCA

30 °C, 72 h

Coliform (đếm)

ISO 4832

VRBL → BGBL

30/37 °C, 24 h

E. coli (đếm)

ISO 16649-2

TBX

44 °C, 18–24 h

Enterobacteriaceae

ISO 21528-2

VRBG

37 °C, 24 h

Salmonella

ISO 6579-1

BPW → RVS + MKTTn → XLD + thạch thứ hai

RVS 41,5 °C; còn lại 37 °C

Listeria monocytogenes

ISO 11290-1

Half Fraser → Fraser → ALOA + thạch thứ hai

30 °C rồi 37 °C

S. aureus

ISO 6888-1

Baird-Parker + egg yolk tellurite

34–38 °C, 48 h

B. cereus

ISO 7932

MYP + polymyxin B

30 °C, 24–48 h

Nấm men, nấm mốc

ISO 21527-1/-2

DRBC (aw > 0,95); DG18 (aw ≤ 0,95)

25 °C, 5 ngày

Coliform, E. coli trong nước

ISO 9308-1

CCA (màng lọc)

36 °C, 21–24 h

Enterococci trong nước

ISO 7899-2

Slanetz-Bartley → BEAA

36 °C, 44 h

P. aeruginosa trong nước

ISO 16266

Pseudomonas CN agar

36 °C, 44 h

TAMC / TYMC (dược)

USP <61>

SCDA / SDA

30–35 °C / 20–25 °C

Vi sinh vật chỉ định (dược)

USP <62>

SCDB → MacConkey, RVS, Cetrimide, Mannitol Salt…

30–35 °C

Thử vô trùng

USP <71>

FTM + SCDM

14 ngày

Bột vón cục, đổi màu

Hút ẩm do mở nắp nhiều lần, kho nóng ẩm

Loại bỏ; đóng chặt nắp; chọn quy cách nhỏ hoặc dạng hạt

Thạch không đông, quá mềm

Cân thiếu; đun lại nhiều lần; hấp quá lâu

Cân đúng g/L; không nấu lại thạch quá một lần

pH lệch quá ± 0,2

Nước kém chất lượng; quá nhiệt; đo khi còn nóng

Dùng nước cất/khử ion đạt chuẩn; đo pH ở 25 °C

Màu sẫm, kết tủa

Quá nhiệt, caramel hoá đường; hấp nhầm môi trường không được hấp

Tuân thủ TDS; lấy ra khỏi nồi hấp ngay, làm nguội trong bể

Chọn lọc kém

Thêm supplement khi còn nóng; sai loại, sai thể tích

Làm nguội 45–50 °C; tính đúng số lọ theo thể tích

Đĩa đọng nước, khuẩn lạc lan

Đổ khi thạch quá nóng; dùng đĩa ngay từ tủ lạnh

Đổ ở 45–50 °C; làm khô bề mặt trước khi cấy

Màu khuẩn lạc sinh màu sai

Ủ quá giờ; để ngoài sáng; chủng không điển hình

Đọc đúng giờ; ủ trong tối; khẳng định khuẩn lạc nghi ngờ

Thử hiệu năng không đạt

Môi trường quá nhiệt, hết hạn; chủng cấy chuyển quá nhiều lần

Dùng chủng làm việc ≤ 5 lần cấy chuyển; pha lại; so với lô đã đạt